Tóm lược bài gốc
Nhiều nơi dạy lắng nghe nhưng mô tả Active Listening không chính xác. Bài làm rõ Active Listening đúng nghĩa là nói lại bằng lời của mình điều bạn hiểu về nội dung và cảm xúc của người kia, không khuyên, không đưa giải pháp, không hỏi dò, không trấn an (các Roadblocks), và không phải nhại lại nguyên văn hay chỉ nhắc lại dữ kiện mà bỏ qua cảm xúc.
Bài gốc nói gì
- Gốc gác: Carl Rogers tạo ra khái niệm, Thomas Gordon đưa vào Gordon Model và chỉ rõ dùng thế nào, lúc nào. Chương trình P.E.T.® (1962) giúp kỹ năng này được biết đến rộng rãi.
- Basic Listening (Attending, Silence, Door Openers, Acknowledgment Responses) cho thấy bạn có mặt, nhưng thiếu tương tác nên người nói không chắc bạn hiểu hay chấp nhận.
- Active Listening cho bằng chứng của sự hiểu và đồng cảm. Nó giúp người nói xả cảm xúc, nghĩ rõ lại, đi từ vấn đề bề mặt xuống vấn đề sâu hơn, và thành người tự định hướng. Với lãnh đạo, nó còn giảm hiểu lầm khi giao việc.
- Phân biệt quan trọng: "accept" (chấp nhận) không có nghĩa là "agree" (đồng ý).
Nhắc lại chưa phải là nghe
Có một câu người quản lý nào cũng từng nghe, có khi bằng lời, có khi chỉ bằng ánh mắt: "Anh có nghe em nói gì đâu." Trớ trêu là câu đó thường bật ra đúng lúc mình nghĩ mình đang nghe rất kỹ, nhìn thẳng, gật đầu, còn nhắc lại lời người ta cho chắc.
Bài của Michelle Adams chỉ ra chỗ hụt ấy: nhiều nơi dạy Active Listening (lắng nghe chủ động) như một kỹ thuật nhắc lời. Trong sách L.E.T.®, Tiến sĩ Thomas Gordon dẫn một cuộc gọi của một trung sĩ cảnh sát với người dân khiếu nại vì bị phạt vượt đèn đỏ. Mấy câu đầu, anh chỉ lặp lại sự việc: viên cảnh sát kia thô lỗ, đã đòi xem giấy phép lái xe. Gordon ghi chú ngay bên cạnh rằng đó là parroting, tức nhắc lại sự thật mà bỏ qua cảm xúc.
Câu chuyện chỉ chuyển hướng khi anh bắt đầu nói ra điều người kia cảm thấy, rằng họ mong được hỏi lý do. Cuối cuộc gọi, chính người khiếu nại tự nhận viên cảnh sát kia không hề thô lỗ, chỉ là quá vội. Nhắc lại lời là bằng chứng Bạn đã nghe thấy, chưa phải bằng chứng Bạn đã hiểu.
Nghe là đoán rồi kiểm tra
Gordon mô tả giao tiếp như mã hóa và giải mã. Người nói có một cảm xúc bên trong, chọn một câu để gói nó lại, còn người nghe phải đoán xem bên trong câu ấy là gì. Ví dụ của ông: một nhân viên hỏi "Cố thay đổi mọi thứ ở đây thì được gì?". Người nghe đoán cô ấy đang nản, và nói lại đúng điều mình đoán. Lúc đó người nói có thể xác nhận, hoặc sửa: không phải nản, mà là giận. Kết quả nào cũng tốt, vì từ lúc đó hai người mới nói về cùng một chuyện.
Do đó cốt lõi của lắng nghe chủ động không nằm ở việc chép lại câu chữ, mà ở việc đặt phỏng đoán của mình lên bàn để người kia xác nhận hay sửa.
Ba kiểu nghe trông giống mà không phải
Lấy một câu nhân viên hay nói: "Lại đổi kế hoạch nữa à anh?" Mình gom ba kiểu đáp hay bị nhầm là lắng nghe chủ động:
- Nhắc lời: "Lại đổi kế hoạch." Người nói thấy mình đang nói với cái máy ghi âm.
- Diễn lại nội dung mà bỏ cảm xúc: "Tức là em muốn giữ kế hoạch cũ." Câu này đã nghiêng sang đoán giải pháp, bỏ sót sự mệt mỏi.
- Phản hồi kèm rào cản: "Em thấy mệt, nhưng thị trường đổi thì mình phải đổi thôi." Nửa đầu là nghe, nửa sau là giảng giải, và người nói chỉ nhớ nửa sau. Hỏi dò "Sao em lại nghĩ vậy?" cũng thế, vì Gordon xếp hỏi dồn vào Roadblocks to Communication (rào cản giao tiếp).
Một phản hồi đúng thì ngắn và có chữ chỉ cảm xúc: "Em thấy công sức tuần qua như đổ sông đổ biển." Đoán sai cũng không sao, người kia sẽ sửa cho Bạn.
Nghe khi giao việc
Bài gốc còn một ý mình muốn nói kỹ: với người lãnh đạo, lắng nghe chủ động giảm hiểu lầm khi giao việc. Gordon dành hẳn một mục cho vai trò người lãnh đạo là người dạy, và nhận xét rằng người quản lý dạy việc suốt ngày nhưng hiếm ai được học cách dạy.
Khi được chỉ cách làm mới, người ta hay đáp "Trước giờ em vẫn làm vậy mà" hay "Em không hiểu anh nói gì". Theo Gordon, đó là dấu hiệu người học đang có vấn đề, và việc dạy phải tạm dừng cho đến khi cảm xúc ấy được ghi nhận. Ông gợi ý giao việc theo từng đoạn ngắn, mời người kia phản hồi sau mỗi đoạn, rồi lắng nghe chủ động phản hồi đó, để biết ngay phần nào đã vào, thay vì hai tuần sau mới phát hiện.
Ví dụ minh họa: chị Lan, trưởng nhóm kế toán, giao cho Hùng việc đối soát công nợ theo mẫu mới. Hùng nói: "Dạ, nhưng mẫu cũ em quen rồi chị." Thay vì giải thích lần thứ ba, chị Lan nói: "Em lo đổi mẫu thì cuối tháng bị chậm." Hùng gật, rồi kể rằng cậu sợ nhất phần đối chiếu với kho, vì chưa ai chỉ cho cậu chỗ lấy số. Vấn đề thật nằm ở đó, không nằm ở cái mẫu.
Người ta không cần Bạn nhắc lại lời họ, người ta cần biết Bạn đã đoán đúng điều họ đang mang trong lòng.
Chấp nhận, không phải đồng ý
Bài gốc nhấn mạnh accept (chấp nhận) không có nghĩa là agree (đồng ý). Mình thêm một ý Gordon viết ở chương cuối sách: lắng nghe thật có rủi ro cho chính người nghe, vì khi nhìn sự việc bằng mắt người kia, Bạn có thể bị đổi quan điểm. Theo ông, người không nghe được thường hay phòng thủ, vì họ không chịu nổi một cách nhìn khác mình. Do đó chấp nhận cảm xúc của nhân viên không làm Bạn yếu đi, nó đòi Bạn phải đủ vững.
Câu hỏi suy ngẫm
- Lần gần nhất có người nói "anh không nghe em", Bạn đã nhắc lại lời họ hay nói ra cảm xúc của họ?
- Trong ba kiểu nghe trông giống ở trên, kiểu nào là phản xạ của Bạn?
- Khi giao một việc mới, Bạn có dừng lại để nghe phản ứng của người nhận việc không?
Đọc thì thấy đơn giản, đến lúc nghe thật mới thấy khó nói đúng một câu phản hồi. Lớp L.E.T.® thuộc chương trình do Gordon Training International phát triển, VIA Edu đại diện tại Việt Nam có người hướng dẫn nghe Bạn tập và chỉ ra đúng lúc Bạn trượt về thói quen nhắc lời.
Kỹ năng này tập được
Lớp L.E.T.® thuộc chương trình do Gordon Training International phát triển, VIA Edu đại diện tại Việt Nam: 2 hoặc 3 ngày học trực tiếp, luyện kỹ năng qua tình huống công việc thật.



