Tóm lược bài gốc
Bài khuyên tách điều mình quan sát được khỏi cách mình diễn giải. GLOP là viết tắt của "General Labeling Of People" (gán nhãn chung cho con người). GLOP luôn kèm suy đoán về động cơ của người khác, thứ chỉ người đó biết trong đầu mình.
Bài gốc nói gì
Bảy điều về GLOP
- Là phỏng đoán, không phải sự thật đã được xác nhận.
- Có thể gây tổn thương vì người ta không thích bị gán nhãn.
- Cản ta nhìn thấy cả con người, biến họ thành khuôn mẫu.
- Lan nhanh khi người khác nghe được.
- Rất "dính", khó gỡ.
- Có thể thành lời tiên tri tự ứng nghiệm.
- Gây phòng thủ.
Ý chính khác. L.E.T.® rèn khả năng phân biệt hành vi (điều bạn thấy hoặc nghe) với diễn giải của bạn. Diễn giải không nhất thiết sai, nhưng bắt đầu từ quan sát thì hiệu quả hơn. Khi muốn gán nhãn ai, hãy hỏi: mình thật sự thấy người này đang làm hay nói điều gì?
Cái nhãn đến trước sự thật
Câu mở đầu bài của Michelle Adams là câu mà văn phòng nào cũng nghe vài lần mỗi tuần: "Đồng nghiệp của tôi thật là..." Sau dấu ba chấm là một cái nhãn, nào lười, nào chảnh, nào vô trách nhiệm. Người nói câu đó hiếm khi bịa chuyện, họ thấy một điều có thật rồi nhảy rất nhanh từ điều mắt thấy sang một kết luận về cả con người.
Cú nhảy ấy nguy hiểm vì nó kèm một lời đoán về động cơ: nói "Tuấn lười" là khẳng định Tuấn không muốn làm, mà muốn hay không thì chỉ Tuấn biết. Với người quản lý, cú nhảy còn đắt hơn, vì lời Bạn nói về nhân viên nặng ký hơn lời đồng nghiệp.
Thông điệp "Bạn" khoác áo nhận xét
Trong Chương 6 sách L.E.T.®, Tiến sĩ Thomas Gordon cho học viên một tình huống: Ann hay ngắt lời người khác trong họp, góp ý với cô thế nào? Những câu học viên đưa ra rơi gần đủ vào mười hai Roadblocks to Communication (rào cản giao tiếp). Có hai loại rất giống GLOP. Một là gọi tên, kiểu "Bạn hành động như một kẻ biết tuốt". Hai là phân tích tâm lý, kiểu "Bạn dùng cuộc họp để khoe kiến thức". Câu thứ hai nghe sâu sắc hơn, nhưng thực chất vẫn là đoán động cơ rồi nói ra như sự thật.
Gordon gom những câu này vào một nhóm gọi là thông điệp "Bạn", và chỉ ra chúng dễ làm người nghe thấy bị đổ lỗi, bị coi thường, rồi phòng thủ hoặc trả đũa. Lý do của ông: người ta hiếm khi nhận ra hành vi của mình gây khó cho người khác, vì họ chỉ đang cố đáp ứng nhu cầu của chính mình. Dán nhãn lên họ là trách họ vì đã làm một việc rất con người.
Thay vào đó, phần đầu của một I-Message (thông điệp "Tôi") là mô tả ngắn, không đổ lỗi, hành vi cụ thể đang gây khó cho Bạn, tránh những chữ phán xét như "cẩu thả". Do đó, tách quan sát khỏi diễn giải không phải phép lịch sự, mà là bước đầu của một lời đề nghị thay đổi có cơ hội được nghe.
Hiểu người để điều khiển người
Có một kiểu gán nhãn khó nhận ra hơn, vì nó trông giống sự quan tâm. Gordon gọi đó là mô hình chẩn đoán: người lãnh đạo cố hiểu thật rõ tính cách, thói quen và lý do sâu xa của từng nhân viên để chọn đúng "cách trị" từng người. Ông dẫn những câu quen tai như Lisa có vấn đề, cô ấy thiếu động lực. Gordon xếp những câu đó vào ngôn ngữ kiểm soát, và nói thẳng rằng mô hình này thường kèm một kiểu thao túng tinh vi.
Ông còn chỉ ra cái giá thực tế: người quản lý tin rằng phải hiểu hết nguyên nhân mới được hành động thì sẽ chần chừ mãi, vì con người quá phức tạp để hiểu hết. Mô hình đương đầu mà ông đề xuất gọn hơn: Bạn chỉ cần hiểu cảm xúc của chính mình, nói nó ra mà không chỉ trích, rồi lắng nghe để hai bên cùng tìm cách. Theo Gordon, điều nằm sau cảm xúc và hành vi của người khác là việc của họ, không phải việc của người lãnh đạo.
Bạn có quyền nói về điều mình thấy, còn lý do phía sau thì hãy để chính người kia nói.
Khi cái nhãn vào phiếu đánh giá
Ở Chương 11, Gordon kể các lỗi của cách đánh giá hiệu suất truyền thống. Phiếu đánh giá thường bắt người quản lý chấm những "phẩm chất" như tinh thần hợp tác, óc sáng kiến, tính tỉ mỉ, những thứ theo ông gần như không thể chấm cho khách quan và chính xác. Ông nhắc thêm halo effect (hiệu ứng hào quang): người chấm có một ấn tượng chung trước, rồi chấm các mục còn lại cho khớp với ấn tượng ấy.
Ghép với bảy điều về GLOP ở trên, Bạn sẽ thấy vì sao nhãn "dính" đến vậy. Một khi Bạn đã nghĩ ai đó "thiếu trách nhiệm", mọi lần trễ hạn của họ đều thành bằng chứng, còn những lần họ làm tốt thì trôi qua, và người bị dán nhãn dần thôi cố.
Một ví dụ minh họa
Chị Hạnh, trưởng nhóm chăm sóc khách hàng, nghe hai nhân viên phàn nàn rằng Tuấn "lười". Thay vì gật đầu, chị hỏi họ đã thấy gì. Câu trả lời cụ thể hơn hẳn: ba ngày liền Tuấn rời bàn đúng 17 giờ, trong khi cả nhóm ở lại đến 18 giờ để xử lý phiếu tồn.
Chị gặp riêng Tuấn và nói đúng phần đó: "Ba hôm nay em về lúc năm giờ trong lúc phiếu tồn còn hơn bốn mươi cái, chị lo vì chị phải chia lại số phiếu ấy cho hai bạn còn lại, và chị sợ cả nhóm không kịp hạn trả lời khách." Không có chữ "lười" nào. Tuấn kể vợ vừa đổi ca nên anh phải đón con, và hai người thống nhất tuần cao điểm Tuấn vào sớm một tiếng. Nếu chị Hạnh mở lời bằng chữ "lười", cuộc nói chuyện đã dừng ở thế phòng thủ.
Câu hỏi suy ngẫm
- Tuần này Bạn đã dùng tính từ nào để nói về một người trong đội, và hành vi cụ thể nào nằm dưới tính từ ấy?
- Có nhân viên nào Bạn đã "biết tỏng" từ lâu, đến mức những lần họ làm tốt không còn lọt vào mắt Bạn?
- Trong phiếu đánh giá kỳ gần nhất, mục nào Bạn chấm bằng ấn tượng chung chứ không bằng việc đã thấy?
Nói bằng hành vi thay vì bằng nhãn nghe đơn giản mà khó, vì phản xạ cũ bật lên nhanh hơn ý định. Lớp L.E.T.® thuộc chương trình do Gordon Training International phát triển, VIA Edu đại diện tại Việt Nam cho Bạn chỗ để tập điều đó trên chính tình huống của mình.
Kỹ năng này tập được
Lớp L.E.T.® thuộc chương trình do Gordon Training International phát triển, VIA Edu đại diện tại Việt Nam: 2 hoặc 3 ngày học trực tiếp, luyện kỹ năng qua tình huống công việc thật.



